Pesticiden en dagelijkse belasting

Op een stuk fruit kunnen resten van verschillende pesticiden worden gevonden, terwijl het toch gewoon aan de wettelijke voedselveiligheidsnormen voldoet.

Voor pesticiden gelden wettelijke maximumwaarden en in Europa worden voedingsmiddelen daarop uitgebreid gecontroleerd. In de meest recente grote Europese controle voldeed 98 procent van de willekeurig onderzochte monsters aan de wettelijke limieten.

Dat geeft een geruststellend beeld, maar vertelt nog niet alles over wat we via onze voeding binnenkrijgen. Ons dagelijks eetpatroon bestaat uit allerlei producten waarop verschillende resten van pesticiden kunnen voorkomen. Daarom wordt binnen de voedselveiligheid inmiddels ook gekeken naar de gecombineerde blootstelling aan meerdere pesticiden.

De vraag gaat daardoor verder dan hoeveel van één stof op één product mag achterblijven. Ook wat we via ons totale voedingspatroon binnenkrijgen, speelt een rol.

Toen gezondheid ineens dichtbij kwam

Voor ons kreeg die vraag meer betekenis nadat Arnaud de diagnose melanoom kreeg. Gezondheid voelde vanaf dat moment minder vanzelfsprekend en dingen waar we eerder nauwelijks bij stilstonden, kregen meer aandacht.

Daaruit ontstond de behoefte om beter te begrijpen wat het lichaam dagelijks binnenkrijgt, wat daar werkelijk over bekend is en op welke punten we zelf invloed hebben zonder van gezond leven een zoektocht naar perfectie te maken.

Zo kwamen ook pesticiden in beeld. Ze zijn onderdeel van een groot deel van onze voedselproductie en kunnen als resten achterblijven op bijvoorbeeld groente, fruit en granen. Je ziet ze niet en tijdens het eten sta je er meestal nauwelijks bij stil.

Reden genoeg om eens uit te zoeken hoe dat eigenlijk zit.

Een wettelijke norm betekent niet dat er niets op zit

Pesticiden worden in de landbouw gebruikt om gewassen te beschermen tegen bijvoorbeeld insecten, schimmels en onkruid. Na het gebruik kunnen resten van deze middelen op voedingsmiddelen achterblijven.

Daarvoor gelden in Europa wettelijke maximumwaarden, de zogenoemde MRL’s. Zo’n maximumwaarde is geen scheidslijn waarbij alles eronder gezond is en alles erboven direct gevaarlijk. Bij het vaststellen en beoordelen van toegestane hoeveelheden wordt onder andere gekeken naar hoeveel van een stof iemand via voeding kan binnenkrijgen zonder dat daarvan op basis van de beschikbare kennis gezondheidseffecten worden verwacht.

De controles laten zien dat verreweg de meeste onderzochte voedingsmiddelen aan de wettelijke eisen voldoen. In 2023 onderzocht het Europese controleprogramma 13.246 willekeurig verzamelde monsters van twaalf veel gegeten voedingsmiddelen. Daarvan bleef 98 procent binnen de wettelijke limieten.

Een product hoeft daarvoor niet vrij van pesticidenresiduen te zijn. Er kunnen meetbare resten aanwezig zijn en er kunnen zelfs resten van meerdere pesticiden op hetzelfde product worden gevonden, zolang de geldende normen niet worden overschreden.

Dat maakt de manier waarop onze blootstelling wordt beoordeeld interessanter dan alleen de vraag of er wel of geen pesticiden op een product zitten.

Wat als je meerdere stoffen tegelijk binnenkrijgt?

Voor afzonderlijke pesticiden wordt onderzocht hoeveel blootstelling als aanvaardbaar wordt beschouwd. In het dagelijks leven eten we alleen geen afzonderlijke stoffen, maar complete maaltijden die bestaan uit allerlei verschillende voedingsmiddelen.

Daarom wordt binnen Europa ook gewerkt met cumulatieve risicobeoordeling. Daarbij worden pesticiden gezamenlijk beoordeeld wanneer ze vergelijkbare effecten kunnen hebben op hetzelfde orgaan of systeem in het lichaam.

Verschillende kleine hoeveelheden pesticiden worden daarmee niet automatisch als schadelijk beschouwd. De eerste Europese beoordelingen van gecombineerde blootstelling kwamen voor de onderzochte groepen juist uit onder het niveau waarbij maatregelen nodig werden geacht.

Het laat wel zien dat voedselveiligheid verder gaat dan controleren of ieder afzonderlijk residu onder zijn eigen maximumwaarde blijft. Ook de combinatie van stoffen waaraan mensen via hun voedingspatroon kunnen worden blootgesteld, krijgt aandacht.

Hoeveel verschil maakt biologisch?

Bij biologische voeding wordt het verschil concreter.

Van de biologische voedingsmiddelen die in 2023 binnen de Europese monitoring werden onderzocht, bevatte 80 procent geen pesticidenresiduen in hoeveelheden die konden worden gekwantificeerd. Bij 19 procent werden wel meetbare residuen gevonden, maar bleven die binnen de wettelijke maximumwaarden.

Over het algemeen werden bij biologische producten minder vaak meetbare pesticidenresiduen aangetroffen dan bij gangbaar geproduceerde voeding.

Biologisch betekent overigens niet dat er helemaal geen gewasbeschermingsmiddelen mogen worden gebruikt. Ook binnen de biologische landbouw zijn bepaalde middelen toegestaan. De regels verschillen wel van die voor de gangbare landbouw.

Wie de blootstelling aan pesticidenresiduen via voeding wil verminderen, kan met biologisch kiezen dus daadwerkelijk verschil maken.

Daarmee is nog niet aangetoond dat biologisch eten op lange termijn bepaalde ziekten voorkomt. Onderzoek kan veel beter aantonen dat de blootstelling aan bepaalde pesticiden verandert dan wat zo’n verandering tientallen jaren later precies betekent voor de gezondheid.

Een klein interventieonderzoek laat mooi zien hoe snel zo’n verschil in blootstelling zichtbaar kan worden. Volwassenen en kinderen aten eerst hun gebruikelijke voeding en stapten daarna over op biologische voeding. In hun urine daalden vervolgens de concentraties van verschillende onderzochte pesticiden en afbraakproducten aanzienlijk. Voor sommige stoffen ging het om dalingen van meer dan 80 of zelfs 90 procent.

Het onderzoek was klein, waardoor zulke percentages niet zomaar naar iedereen kunnen worden vertaald. Het maakt wel tastbaar dat de keuze tussen gangbaar en biologisch geteelde voeding invloed kan hebben op de hoeveelheid van bepaalde pesticiden waaraan iemand wordt blootgesteld.

Heeft wassen zin?

Groente en fruit wassen onder stromend water blijft verstandig. Het helpt vuil en micro-organismen aan de buitenkant te verwijderen en hoort bij een goede voedselhygiëne.

Voor pesticiden ligt het ingewikkelder. Sommige resten bevinden zich aan de buitenkant en kunnen gedeeltelijk worden verwijderd, terwijl andere stoffen in of door het gewas aanwezig kunnen zijn. Wassen geeft daardoor geen garantie dat alle pesticidenresiduen verdwijnen.

Zeep of speciale wasmiddelen zijn daarvoor ook niet nodig. Goed afspoelen onder stromend water blijft het gebruikelijke advies.

Variëren in wat je eet is daarnaast een eenvoudige manier om te voorkomen dat steeds dezelfde voedingsmiddelen terugkomen. Een gevarieerd voedingspatroon levert bovendien verschillende voedingsstoffen en plantaardige stoffen.

Groente en fruit blijven daarbij een belangrijk onderdeel van een gezond voedingspatroon. Zorgen over mogelijke pesticidenresiduen hoeven geen reden te worden om er minder van te eten.

Wat kun je hiermee?

De Europese controles geven een geruststellend beeld van de veiligheid van ons voedsel. Tegelijk weten we dat pesticidenresiduen voorkomen, dat op één product meerdere residuen aanwezig kunnen zijn en dat we via verschillende voedingsmiddelen aan verschillende stoffen kunnen worden blootgesteld.

Wie die blootstelling wil verminderen, heeft daar mogelijkheden voor. Vaker biologisch kiezen kan verschil maken, waarbij je bijvoorbeeld kunt beginnen met producten die je veel eet en per keer kunt bekijken wat verkrijgbaar en betaalbaar is.

Een alles-of-nietskeuze is daarvoor niet nodig. De één kiest zoveel mogelijk biologisch, de ander doet dat alleen bij een aantal vaste producten en weer iemand anders besluit op basis van de huidige veiligheidsbeoordelingen niets aan het boodschappenpatroon te veranderen.

Bewust kiezen begint bij begrijpen waar die keuze eigenlijk over gaat. Hoe worden pesticiden gebruikt, welke resten kunnen achterblijven, hoe worden die beoordeeld en hoeveel verschil maakt een alternatief werkelijk?

Met die informatie kun je vervolgens zelf bepalen wat bij jouw dagelijks leven past.

Eén appel bepaalt je gezondheid niet. Weten wat er op die appel kan zitten en welke keuze je daarin hebt, geeft je wel de mogelijkheid om er bewust mee om te gaan.

Ook in de Leef in Regie Startgids kijken we naar onderwerpen uit het dagelijks leven, zoals drinkwater, microplastics en PFAS.

Bronnen

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *