Bij een klein deel van de mensen met een melanoom speelt erfelijke aanleg een duidelijke rol.
Een van de genen die daarbij belangrijk is, heet CDKN2A.
Een gen kun je zien als een stukje erfelijke informatie in je lichaam. Het CDKN2A-gen helpt normaal gesproken mee om de groei en deling van cellen onder controle te houden. Als er een erfelijke verandering in dit gen zit, ook wel een mutatie genoemd, werkt die bescherming minder goed. Daardoor neemt de kans op melanoom toe.
Wat is p16-Leiden?
In Nederland komt een bepaalde erfelijke verandering in het CDKN2A-gen relatief vaak voor. Die heet p16-Leiden.
Mensen met deze verandering hebben een duidelijk verhoogde kans om in hun leven een melanoom te krijgen. Ook kunnen zij meerdere melanomen krijgen.
Daarnaast is bij p16-Leiden ook het risico op alvleesklierkanker verhoogd. In Nederlandse onderzoeken wordt voor dragers een levenslang risico van ongeveer 15 tot 20 procent genoemd. Dat betekent ook dat de meeste dragers geen alvleesklierkanker krijgen.
Betekent drager zijn dat je kanker krijgt?
Nee.
Een erfelijke verandering in het CDKN2A-gen betekent dat het risico verhoogd is. Het betekent niet dat iemand zeker een melanoom of alvleesklierkanker krijgt.
Ook binnen families met dezelfde erfelijke verandering kunnen grote verschillen bestaan. De ene persoon krijgt wel kanker en de andere niet, of pas op latere leeftijd.
Wat betekent dit voor je familie?
Een erfelijke verandering in het CDKN2A-gen kan van ouder op kind worden doorgegeven.
Een kind van iemand met een erfelijke CDKN2A-verandering heeft 50 procent kans om die verandering te erven. Ook voor broers en zussen kan de kans 50 procent zijn, afhankelijk van de situatie in de familie. Een klinisch geneticus kan uitleggen wat dit voor familieleden betekent.
Of iemand de verandering heeft, kan met DNA-onderzoek worden uitgezocht. Voor familieleden die zelf geen melanoom hebben gehad, kan dat meestal vanaf jongvolwassen leeftijd. Of en wanneer iemand dat wil weten, is een persoonlijke keuze.
Wanneer kan erfelijkheidsonderzoek worden overwogen?
Niet iedereen met een melanoom heeft een erfelijke aanleg. Erfelijkheidsonderzoek bij een klinisch geneticus kan worden besproken wanneer er aanwijzingen zijn voor een erfelijke oorzaak, bijvoorbeeld als:
– twee eerstegraads familieleden een melanoom hebben gehad, van wie ten minste één vóór het vijftigste jaar
– iemand drie of meer melanomen heeft gehad
– iemand vóór het achttiende jaar een melanoom kreeg
– iemand zowel een melanoom als alvleesklierkanker heeft gehad
– twee eerste- of tweedegraads familieleden een melanoom hebben gehad en er bij een eerste- of tweedegraads familielid ook alvleesklierkanker of kanker in het hoofd-halsgebied is vastgesteld
Eerstegraads familieleden zijn ouders, broers, zussen en kinderen. Tot de tweede graad horen bijvoorbeeld grootouders, kleinkinderen, ooms en tantes.
Je behandelend arts of huisarts kan met je bespreken of een verwijzing zinvol is. Bij voorkeur wordt eerst iemand onderzocht die zelf een melanoom heeft gehad.
Welke controles kunnen worden geadviseerd?
Mensen met een erfelijke CDKN2A-verandering krijgen meestal het advies om hun huid regelmatig te laten controleren en zelf alert te zijn op nieuwe of veranderende plekjes.
Volgens de Nederlandse richtlijn gaat het voor dragers om een controle bij de dermatoloog, twee keer per jaar. Eerstegraads familieleden die (nog) geen DNA-onderzoek hebben laten doen, wordt geadviseerd hun huid vanaf hun twaalfde minstens één keer per jaar te laten controleren.
Daarnaast kan dragers vanaf hun veertigste jaarlijks controle van de alvleesklier worden aangeboden, in een gespecialiseerd centrum. Dat gebeurt meestal met een MRI-scan of een inwendige echo. Zo’n controle maakt het mogelijk om afwijkingen in een vroeger stadium te vinden, maar het is geen garantie dat alvleesklierkanker altijd op tijd wordt ontdekt.
Welke controles passend zijn, hangt af van de precieze erfelijke verandering, de familiegeschiedenis en de persoonlijke situatie.
Waarom wordt roken extra afgeraden?
Voor dragers van p16-Leiden is roken extra ongunstig. Onderzoek laat zien dat roken bij deze groep samenhangt met een hoger risico op verschillende vormen van kanker, waaronder kanker van de alvleesklier, de longen en het hoofd-halsgebied, zoals mond en keel.
Heb je klachten zoals een wondje in de mond dat niet geneest, moeite met slikken of aanhoudende heesheid, dan is het verstandig daar op tijd mee naar je huisarts te gaan.
Ook voor ons is dit onderwerp persoonlijk
Dit onderwerp is voor ons extra dichtbij, omdat Arnaud drager is van een erfelijke verandering in het CDKN2A-gen.
Toen bij Arnaud de erfelijke aanleg duidelijk werd, kwamen er ook vragen bij over wat dit betekent voor hem en voor onze familie.
Is iets in deze uitleg nog niet duidelijk?
Bronnen
- Richtlijnendatabase – Melanoom: erfelijke risicofactoren en familiair melanoom (2025):
https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/melanoom/risicofactoren_en_screening/erfelijke_risicofactoren_en_familiair_melanoom.html